Teoria umysłu, funkcje wykonawcze i centralna koherencja u osób z autyzmem

Teoria umysłu

 

Termin „teoria umysłu” oznacza umiejętność wyjaśniania i przewidywania zachowań oraz ich uwarunkowań poprzez odwoływanie się do stanów umysłu, za pośrednictwem posiadanych reprezentacji poznawczych. Po raz pierwszy termin ten został użyty przez Davida Premacka w roku 19781.

Związany z teorią umysłu mechanizm społecznego dopasowywania własnych zachowań i przewidywania reakcji innych osobników może być uwarunkowany umiejętnością wnioskowania przez analogię. Jednostka zaczyna analizować jak się zachowuje, co pamięta o zachowaniach i ich następstwach w podobnych sytuacjach. Aktywność umysłowa z tym związana umożliwia określanie własnych stanów umysłowych lub przypisywanie ich innym. Określenie „teoria” odnosi się do sposobu tworzenia pewnych przypuszczeń związanych z przewidywaniem zachowań innych osób na postawie posiadanej wiedzy intuicyjnej2.

Istniejąca koncepcja zaburzeń teorii umysłu w autyźmie zakłada, że problemy z regulowaniem interakcji społecznych pozostają w ścisłym związku z trudnościami w rozumieniu zjawisk zachodzących w swoim umyśle, ale też umyśle innych osób3. Umiejętność tę uważa się za osiągniecie rozwojowe wykształcające się w pierwszym roku życia człowieka4. Kluczowy element w rozwoju tej umiejętności, stanowi zaś zdolność tworzenia wspólnego pola uwagi, wskazywania oraz posługiwania się symbolem (zabawa w udawanie)5.

Zdaniem Simona Barona-Cohena brak odpowiednio wykształconej teorii umysłu może prowadzić do stanu wycofania się z kontaktów społecznych6. Zaburzenia teorii umysłu powodują, że dziecko nie dostrzega relacji pomiędzy kierunkiem patrzenia a sytuacją w swoim otoczeniu. Uniemożliwia to umiejętność udawania, wyobrażania sobie tego co dzieje się w umyśle innej osoby, odróżnienie zachowań intencjonalnych od przypadkowych, zrozumienie czym jest oszustwo, manipulacja, sarkazm i metafory7.

Wyniki badań nad aktywnością mózgu podczas analizowania kierunku patrzenia innej osoby i wnioskowania jej intencji wykazały, że u osób z autyzmem istnieje większa aktywność w obrębie płatu skroniowego górnego, mniejsza w obrębie dolnej części zakrętu przyśrodkowego czołowego oraz mniejsza aktywność ciała migdałowatego niż u osób prawidłowo się rozwijających8.

Teoria umysłu umożliwia dziecku regulację zachowań swoich i innych osób ze względu na określone potrzeby i oczekiwania, rozumienie intencji związanych z określonym zachowaniem oraz rozumienie subiektywnego charakteru pragnień i przekonań9. Poziom rozwoju tej zdolności pozostaje w związku z poziomem umysłowym i językowym osób z autyzmem10.

 

 

 

Funkcje wykonawcze

 

Funkcje wykonawcze określane są mianem centralnych mechanizmów wykonawczych. Termin ten wiąże się z procesami neuropsychologicznymi, które wpływają na fizyczną, poznawczą i emocjonalną autokontrolę. Zależy ona od złożonych zbiorów funkcji mózgowych, na które składa się szereg umiejętności takich jak: planowanie działania, inicjowanie i kontrolowanie go, utrzymanie poziomu pobudzenia poznawczego, koncentracja na zadaniu, przenoszenie uwagi, monitorowanie poziomu wykonania, korzystanie z informacji zwrotnych, odizolowanie się od zewnętrznego kontekstu i elastyczne dostosowanie do zmian w otoczeniu11. Z kolei inni interpretują funkcje wykonawcze jako wyższe rangą samoregulujące procesy poznawcze, na które składa się kontrola uwagi, reakcje motoryczne, odporność na zakłócenia, a także opóźnienie gratyfikacji12.

Badacze dostrzegli, że osoby z autyzmem przejawiają zaburzenia podobne do pacjentów z uszkodzeniami płatów czołowych. Obszary te, odpowiadają za regulację zachowań celowych. Tworzą one system regulujący zachowania umotywowane i adaptacyjne, który możemy nazwać kontrolno – wykonawczym. Umożliwia on podejmowanie nowych działań związanych z planowaniem, plastycznością zachowań, celowym aktywizowaniem i hamowaniem reakcji na bodźce oraz regulującą rolę słowa13.

Trudności, które dotykają osoby z autyzmem wiążące się z funkcjami wykonawczymi to brak płynności myślenia i działania, skłonność do perseweracji, koncentrowanie się na szczegółach z pomijaniem kontekstu, impulsywność, problemy z przestawieniem na nowe zadanie oraz ignorowanie stymulacji nieistotnej z punktu widzenia rozwiązania problemu14.

Odwołując się do koncepcji funkcji wykonawczych można wyjaśnić również takie zachowania autystyczne jak ograniczone wzorce zachowania, myślenia i zainteresowań, negatywne reakcje na zmiany oraz lepsze funkcjonowanie w sytuacjach posiadających jasną strukturę15. Powtarzane i stereotypowe wzorce zachowania występują w sytuacjach, które wymagają umiejętności planowania i aktywnego modyfikowania zachowań, a także wykorzystania pamięci operacyjnej16. Już w latach 60. XX wieku badacze zauważyli, że ograniczone wzorce zachowania nasilają się sytuacjach złożonych i nowych pod względem stymulacji fizycznej lub/i społecznej, a więc wiążą się z lękiem i powstawaniem niepewności. Dało to podłoże do postawienia tezy, że sytuacje te powodują nadmierny wzrost poziomu pobudzenia emocjonalnego w efekcie czego osoba z autyzmem ucieka obniża swoje napięcie poprzez stereotypowe formy aktywności17.

Dotychczasowe badania nie wskazały jednoznacznych neuronalnych korelatów związanych z funkcjami wykonawczymi. Czynności te, są powiązane z wieloma rozległymi sieciami obejmującymi różne struktury mózgowe. U osób z autyzmem dostrzec można zaburzenia anatomiczne w korze czołowej. Inna nieprawidłowość dotyczy zmniejszonej aktywności przedniej części zakrętu obręczy oraz większej w korze przedruchowej. Dodatkowo stwierdza się słabszą synchronizację aktywności pomiędzy obszarami zaangażowanymi w hamownie oraz dolnymi częściami czołowej i ciemieniowej kory prawej półkuli18.

Obecnie badania nad funkcjami wykonawczymi skupiają się nad umiejętnościami hamowania, gdyż wśród osób z autyzmem panuje duże zróżnicowanie w tymże zakresie. Mało niespójności natomiast wiąże się zdolnością planowania i płynności działania19.

 

 

Centralna koherencja

 

Termin „koherencja” pochodzi z łacińskiego słowa „cohaerentia”, które rozumie się jako związek styczność, spoistość. Jako pojęcie przedstawiające mechanizm zaburzeń autystycznych zostało wprowadzone w roku 1989 przez Utę Frith20. Stworzona przez nią teoria osłabionej centralnej koherencji zakłada, że istnieje neuropoznawczy deficyt zaburzający umiejętność łączenia elementów informacji w integralną całość21. Badaczka opierając się na badaniach związanych z pragmatyką języka osób z autyzmem, zwróciła uwagę na fakt, że można u nich dostrzec trudności z uwzględnianiem informacji kontekstowych, a także z integrowaniem elementów w znaczącą całość. W związku z powyższym osoby z autyzmem mogą rozumieć sens poszczególnych słów, ale trudnością dla nich będzie rozumienie ich znaczenia w zdaniu czy w wypowiedzi, gdyż wymaga to połączenia elementów w całość22. Ponadto zauważono, że osoby z autyzmem przetwarzają informacje skupiając się na detalach i nie wykorzystują do analizy sytuacji kontekstu. Efektem tego mogą być trudności w percepcji i interpretacji bodźców, obniżenie funkcjonowania językowego oraz trudności w tworzeniu pojęć23.

Wykorzystując pojęcie koherencji badacze wyróżniają dwa poziomy: lokalny i centralny – nazywany przez niektórych globalnym. Poziom lokalny odbiera poszczególne informacje cząstkowe. Poziom centralny/globalny pełni funkcje wartościującą uzyskane informacje ze względu na kontekst, w którym się znajdują24.

Preferencja lokalnego bądź globalnego przetwarzania informacji może okazać się odziedziczoną, gdyż badania wykazały, że w badaniach oceniających centralną koherencję rodzice dzieci z autyzmem wypadają lepiej niż grupa kontrolna. Dodatkowo stwierdzono, że ich ojcowie przedstawiają lokalny styl przetwarzania informacji25.

Wykazano, że trudności z centralną koherencją nasilają się gdy współwystępują z makrocefalią. Wśród innych korelatów neuronalnych wymienia się rozproszone zmiany obejmujące połączenia między różnymi strukturami mózgu. Zmiany te mogą prowadzić do dobrych wyników w zadaniach związanych z przetwarzaniem związanym z wąskim zakresem informacji, lecz trudności w procesach wymagających efektów generalizowania i uogólniania26.

 

1 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 83

2 K. Markiewicz: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 96

3 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 84

4 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 64

5 E . Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 47

6 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 64

 

7 E . Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 48

8 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 88

9 K. Markiewicz: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 97

10 E . Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 48

11 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 90

12 K. Markiewicz: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 101

13 Ibidem, 101

14 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 90

15 Ibidem, s. 93

16 K. Markiewicz: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 101

17 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 92

18 Ibidem, s. 93

19 Ibidem, s. 96

20 K. Markiewicz: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 105

21 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 96

22 K. Markiewicz: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 105

23 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 96

24K. Markiewicz: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 107

25 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 100

26 Ibidem, s.100