Inteligencja i umiejętności wysepkowe osób z autyzmem

W roku 1943 Leo Kanner opisując grupę dzieci z autyzmem stwierdził, że charakteryzuje je niezwykle inteligentna fizjonomia, która może oznaczać wysoki, choć ukryty poziom inteligencji1.

Na wstępie omawianych zagadnień warto wyjaśnić, co oznacza termin inteligencja. Uta Frith przedstawia to pojęcie jako ogólną wydajność mózgu podczas przetwarzania informacji2. Pomiar inteligencji osób z autyzmem z wielu powodów jest problematyczny. Wykorzystywane w tym celu testy psychologiczne słabo odzwierciedlają rzeczywiste możliwości intelektualne tych osób. Wynika to choćby z trudności stworzenia odpowiednich warunków podczas przeprowadzania badania. Najwięcej trudności może jednak wiązać się z brakiem chęci do współpracy, zaburzenia uwagi i komunikowania się, z lękiem występujący w sytuacjach społecznych, czy wreszcie trudności z rezygnowania z rutynowych form zachowania na rzecz dostosowania się do wymagań sytuacji testowej3. Dodatkowo testy, za pomocą których dokonuje się szacowania występowania upośledzenia umysłowego w populacji dzieci z autyzmem, posiadają wiele metodologicznych słabości4. Badania przeprowadzone w Nowej Szkocji w roku 1988 wykazały, że u 75% osób z autyzmem można stwierdzić upośledzenie umysłowe. Większość badań wykonanych w następnych latach ukazywała podobny wynik5. Do nowych badań przeprowadzonych na terenie południowo-wschodniej Anglii odwołuje się Uta Frith. Wykazały one, że jedynie 35% dzieci ze spektrum autyzmu miało IQ poniżej 70. Wskazuje to, że zdolność do uczenia się nie jest tak mocno związana z autyzmem jak niegdyś sądzono6.

Warto zwrócić uwagę na to jaki profil zdolności intelektualnych dzieci z autyzmem wyłania się na podstawie Skali Inteligencji Weschlera. Do najlepiej wykonywanych zadań należą te z podtestów „Klocki” (konstruowanie wzorów z kostek) oraz „rozumowanie arytmetyczne”. Możliwym powodem lepszego wykonania tych testów jest fakt, że nie wymagają one werbalnego komunikowania z badaczem, gdyż materiał sugeruje co należy robić. Z kolei największą trudność powodują podtesty „rozumienie” oraz „układanie obrazków” (porządkowanie obrazków w komiks)7. Prawidłowość tę podkreśla wielu autorów. Ewa Pisula podkreśla także, że osoby z autyzmem charakteryzuje niższy wynik testu w skali werbalnej niż w niewerbalnej, lepsze wykonywanie zadań z problemami abstrakcyjnymi niż społecznymi, a także trudności z logicznym rozumowaniu i operowaniu pojęciami. Jednocześnie analizując powyższe wyniki należy podkreślić, że pomimo wymienionych podobieństw, wśród osób z autyzmem zaobserwować można duże różnice indywidualne8.

Oprócz opisanych deficytów i pewnych predyspozycji rozwojowych, można zauważyć, że około co dziesiąta osoba z autyzmem posiada szczególne uzdolnienia, zwane umiejętnościami wysepkowymi9. Do najczęściej spotykanych należą zdolności plastyczne, muzyczne, arytmetyczne, pamięciowe czy przestrzenne10.

Osoby obdarzone talentem plastycznym potrafią od wczesnych lat życia wykonywać rysunki perspektywiczne. Rozwój ich plastycznych zdolności nie jest zatem zgodny z etapami rozwoju rysunku człowieka. Umiejętność tworzenia perspektywicznego obrazu człowiek zdobywa dopiero przed osiągnięciem wieku dorosłego. Wśród dzieci z Zespołem Sawanta, czyli osób autystycznych posiadających niezwykłe umiejętności, zdolność taka może pojawić się już około 3 r.ż. Prace tworzone przez te osoby, charakteryzuje niesamowita wierność szczegółów związana z bardzo dobrą pamięcią fotograficzną11.

Przejawianie umiejętności muzycznych nie jest częste wśród osób autystycznych, choć odnotowano jego przypadki. Osoby posiadające taki talent, mogą posiadać umiejętność gry na instrumencie, na którym gry nigdy nie były uczone, czy wiernie odtwarzać raz usłyszaną melodię na określonym instrumencie12.

Często u uzdolnionych osób z autyzmem można zaobserwować występowanie niebywałej pamięci mechanicznej i zdolności arytmetycznych. Jednym ze sposobów przejawiania się tych zdolności jest magazynowanie listy pozycji różnych rzeczy w pamięci. Interesującym zjawiskiem jest również posiadanie wiedzy dotyczącej konstrukcji kalendarza i jej automatyczne wykorzystywania przy podawaniu nazwy dnia tygodnia określonej daty. Spotykane są nierzadko umiejętności arytmetyczne pozwalające na wykonywanie w pamięci dodawania i odejmowania dużych liczb, a także ich mnożenia czy dzielenia. Warto zwrócić uwagę, na fakt, że osoby te wykonują wspomniane działania matematyczne szybciej, niż doświadczeni matematycy przy użyciu kalkulatora13.

Odczuciem, które często towarzyszy autystycznym geniuszom jest przeświadczenie, że ich specjalne zdolności, np. liczby, są ich „przyjaciółmi”. Część z nich uważa, że nigdy nie miała lepszego przyjaciela. Wytworzona więź pomiędzy autystą a obiektem staje się bogatym, wiele znaczącym związkiem zarówno intelektualnym jak i abstrakcyjnym14. Inną specyficzną zdolnością Sawantów jest natychmiastowe i niezależne od języka odbieranie wrażeń. Bez trudu ocenią oni zatem, że liczba 3727 jest liczbą pierwszą lub też czy dany dźwięk jest wysokim fis15.

Innym przypadkiem występowania niezwykłych umiejętności jest umiejętność opisana przez Bernarda Rimlanda. Opisał on chłopca, który przejawiał umiejętności telepatyczne i przez dwa lata wychodził przed dom przed odwiedzinami rodziców o których nigdy nie był uprzedzany. Umiejętności powyżej wymienione bardzo często zanikają, gdy dziecko zaczyna się rozwijać i lepiej funkcjonować społecznie16.

Wymienione wyżej umiejętności można wyjaśnić odwołując się do uszkodzeń mózgu. Autystyczni geniusze posługują się innymi, bardziej prymitywnymi obszarami mózgu w porównaniu do osób prawidłowo rozwijających się. Obszary te mają węższą specjalizację, co wyjaśnia możliwości rozwoju wymienionych zdolności. Ponadto, badacze zwracają uwagę na fakt, że wspomniane wcześniej znakomite umiejętności arytmetyczne, mogą zależeć od prawej półkuli mózgu i układu wzrokowego a nie od typowych procesów analitycznych i werbalnych zachodzących w lewej półkuli17.

Warto podkreślić, że opisywane umiejętności występują u około 5-15% osób z autyzmem. Błędem zatem byłoby doszukiwanie się ich wśród wszystkich osób z tą jednostką chorobową18.

 

1 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 43

2 U. Frith: Autyzm wyjaśnienie tajemnicy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2008,

s. 167

3 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 102

4 E . Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 65

5 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 69

6 U. Frith: Autyzm wyjaśnienie tajemnicy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2008, s. 168

7 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 45

8 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 104

9 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 48

10 E . Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 69

11 S. Baron-Cohen, P. Bolton: Autyzm – fakty, Krajowe Towarzystwo Autyzmu, Kraków 1999, s. 58-59

12 Ibidem, 62-63

13 Ibidem, s. 63

14 A.D. Bragdon, D. Gamon: Kiedy mózg pracuje inaczej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2004, s. 40

15 Ibidem, s. 42

16 H. Olechnowicz, Wokół autyzmu. Fakty, skojarzenia, refleksje; Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne; Warszawa 2004, s. 29

17 A.D. Bragdon, D. Gamon: Kiedy mózg pracuje inaczej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2004, s. 42

18 E . Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 69