Komunikacja u osób z autyzmem

 

Istnieje wiele koncepcji próbujących wyjaśnić podłoże zaburzeń komunikacyjnych w autyźmie. Powszechnie znaną prawdą jest stwierdzenie, że umiejętności komunikacyjne dzieci z autyzmem tworzą nierozerwalny związek z ich deficytami społecznymi1. Należy je wiązać także z procesami poznawczymi2, a w szczególności z percepcją słuchową3. Hanna Jaklewicz twierdzi, że rozwój mowy zależy od prawidłowego rozwoju fizycznego, psychicznego, ruchowego a także sprawności jego analizatorów4. Z kolei Ewa Pisula zwraca uwagę na to, że największy wpływ na rozwój języka wywiera umiejętność naśladowania, umiejętność tworzenia wspólnego pola uwagi, chęć do zabawy związanej z dostrzeganiem relacji między obiektami a także zabawa symboliczna5. Od wielu lat badacze spekulują co jest pierwotną przyczyną powstawania problemów w autyźmie – zaburzenia komunikacji czy deficyty społeczne. Wśród naukowców można wyróżnić dwa stanowiska.

    1. Zaburzenia komunikacji mają charakter pierwotny, a wszelkie objawy autyzmu są jedynie ich pochodnymi:

Zakłócenia mowy w znacznym stopniu upośledzają nawiązywanie kontaktów społecznych. Dziecko zaczyna wykorzystywać do komunikacji jej alternatywne formy (np. komunikację niewerbalną), jeżeli nie stanie się ona dla niego satysfakcjonująca i pozwoli na przekazanie i uzyskanie informacji, dziecko powoli wycofa się z kontaktów społecznych. Takie stanowisko przedstawią Lorna Wing czy Michael Rutter.

 

    1. Zaburzenia rozwoju społecznego odgrywają zasadniczą rolę oraz wpływają na cały rozwój dziecka – w tym komunikację:

Brak potrzeby społecznego porozumiewania się rzutuje na nieprawidłowy rozwój zdolności komunikacyjnych. Do najistotniejszych symptomów autyzmu zaliczają brak świadomości perspektywy słuchacza komunikatu oraz nieprawidłowości z adaptacją i zmianą przebiegu dialogu w reakcji na otrzymane informacje zwrotne. Zwolennikiem tego stanowiska jest Eric Schopler oraz Gary Masibow6.

 

Aby opisać mowę dzieci z autyzmem należy ją najpierw przybliżyć jej części składowe. Analizując właściwości języka, możemy wyróżnić jego następujące płaszczyzny:

  • fonologiczną, czyli zdolność polegającą na posługiwaniu się dźwiękami mowy;

  • składniową, czyli zdolność polegającą na posługiwaniu się zasadami gramatyki;

  • semantyczną, czyli zdolność polegającą na rozumieniu i tworzeniu znaczeń;

  • pragmatyczną, czyli zdolność polegającą na umiejętności porozumiewania się7.

 

Na samym wstępie opisu umiejętności komunikacyjnych dzieci z autyzmem należy zaznaczyć, że nieprawidłowości związane z mową u tych dzieci występują w każdej wymienionej wyżej płaszczyźnie. W literaturze przedmiotu częściej można jednak spotkać z podział powyższych objawów na deficyty ilościowe, jakościowe oraz pragmatyczne8.

 

 

Schemat zaburzeń językowych w komunikowaniu się dzieci autystycznych wg M. M. Konstantareasa i in.9

Deficyty ilościowe

Deficyty jakościowe

Deficyty w pragmatycznym użyciu języka

Brak mowy

– z brakiem gestykulacji

– z elementarną gestykulacją

 

Opóźnienia w mowie

– krótkie/miesięczne

– długie/ wieloletnie.

 

Ograniczona mowa

– tylko łańcuch (bodziec – reakcja)

-bardziej zaawansowane, lecz ograniczone posługiwanie się mową

Echolalia

– bezpośrednia

– odroczona

 

Neologizmy

 

Metaforyczne użycie języka

 

Nieodpowiednie uwagi

 

Język stereotypowy

 

Defekty w artykułowaniu

Niezdolność do naprzemiennego wysławiania się

 

Brak komunikowania się w stosunku do dorosłych

 

Brak komunikowania się w stosunku do rówieśników

 

Niezdolność do symbolicznego używania przedmiotów

 

Słabe używanie prozodii dla wyrażania zamiaru

 

Słabe wykorzystanie bodźców wzrokowo-twarzowych dla meta komunikacji

 

Badania przeprowadzone przez Helen Tager-Flusberg, podczas których przebadała ona grupę dzieci z autyzmem, Zespołem Downa oraz małych dzieci rozwijających się prawidłowo dowiodły, że zakres struktur składniowych, morfologii gramatycznej jest taki sam u wszystkich dzieci. Ponad to, badaczka zaobserwowała, że struktury te pojawiają się w mowie w tej samej kolejności. Należy podkreślić, że wszystkie dzieci dopiero zaczynały mówić. Jedynym czynnikiem wyróżniającym dzieci z autyzmem od reszty grupy było pragmatyczne użycie języka10.

Analizując przyczyny prawidłowości zaobserwowanych przez Helen Tager-Flusberg warto odwołać się do zjawisk zachodzących pod koniec 1 r.ż. dziecka. W okresie tym dziecko nabywa dwie niezwykle istotne dla późniejszego rozwoju jego komunikacji umiejętności. Pierwszą z nich jest zdolność do intencjonalnego komunikowania się, polegająca na tym, że dziecko zaczyna rozumieć, że jego zachowanie wywiera określony wpływ na innych. Wówczas uczy się ono jak może domagać się upragnionych rzeczy i komentować otaczające go środowisko. Drugą równie ważną kompetencją jest umiejętność posługiwania się symbolami, takimi jak gesty, czy symbole w zabawie. Umiejętności te nie wykształcają się u dzieci z autyzmem, co świadczy o bardzo wczesnym początku powstawania zaburzeń komunikacyjnych w tej jednostce chorobowej11.

U dzieci z wczesnym rozwojem autyzmu (do 12. m.ż.) zaburzenia komunikacji pojawiają się już w okresie noworodkowym. Dziecko, nie jest zainteresowane głosem matki, co jest normą dla dzieci sześciomiesięcznych a nawet młodszych12. Często podejrzewa się te dzieci o uszkodzenie słuchu, ponieważ nie reagują na żadne dźwięki13. Dziecko nie zwraca na siebie uwagi używając głosu, co u dzieci neurotypowych pojawia się między 6. a 9. m.ż.14. Pojawienie się gaworzenia jest znacznie opóźnione, mniej urozmaicone i pozbawione ekspresji15. Część badaczy stwierdza także, że etap gaworzenia może nie występować w ogóle. Dodatkowo w grupie dzieci autystycznych o wczesnym początku choroby nie wykształca się mowa niewerbalna16. Wraz z wiekiem dziecko nabywa umiejętności związane z komunikacją niewerbalną, a także około 5. r.ż. pojawiają się pierwsze słowa, które często nie mają charakteru komunikacyjnego17.

W późnej postaci autyzmu (po 12. m.ż.) dzieci przechodzą przez kolejne etapy rozwoju mowy, a proste wyrażenia uzupełniają gestykulacją i mimiką18 Z rozmów przeprowadzonych z rodzicami Ewa Pisula oszacowała, że nawet 25% dzieci z autyzmem w wieku od 12. do 18. m.ż. może wypowiadać swoje pierwsze słowa. Dodatkowo stwierdza ona, że połowa dzieci z autyzmem rozumie pierwsze słowa po osiągnięciu wieku rozwojowego 2 lat i 6 miesięcy. Zdolności rozumienia odpowiadające dzieciom w wieku 16 miesięcy rozwijającym się prawidłowo, dzieci z autyzmem osiągają w przekraczając wiek rozwojowy 4 lat. Z kolei biorąc pod uwagę wypowiadanie słów opóźnienie względem dzieci neurotypowych mieści się w przedziale 8-19 miesięcy. Widoczna jest zatem nieprawidłowość polegająca na odwróceniu kolejności nabywania kompetencji językowych19. Bardzo często jest zauważalny brak reakcji na własne imię20.

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech zaburzeń języka i komunikacji w autyźmie jest echolalia. Jacek Błeszyński podkreśla, że autyzm jest jedyną jednostką chorobową, w której wyróżnia się jej różne typy ze względu na czas w jakim występuje. Wielu autorów podkreśla występowanie trzech rodzajów echolalii:

  • echolalia bezpośrednia – polega na powtórzeniu dźwięków, wyrazów, czy zdań zaraz po ich usłyszeniu;

  • echolalia odroczona/ pośrednia/ odwleczona – polega na powtórzeniu treści po upływie pewnego czasu;

  • echolalia łagodna/funkcjonalna – polega na występowaniu w mowie dziecka wielu oddzielnych wyrazów, które są związane z poszczególnymi sytuacjami, zainteresowaniami dziecka21.

Ivar Lovas zwraca uwagę, że echolalia może nierzadko obejmować zbitki słowne, które nie mają ze sobą żadnego związku, np. „helikopter, poduszka, pilot”. Dodatkowo podkreśla, że może echolalia mieć charakter nie tylko stymulacyjny. Najczęściej występuje ona u dzieci, które nie rozumieją komunikatu. Ivar Lovas wyjaśnia swoją tezę w ten sposób:

„Jeśli np. powiesz „pokaż głowę”, a dziecko wie jak wykonać polecenie, prawdopodobnie nie powtórzy komendy. Z drugiej strony, gdybyś powiedział „pokaż czaszkę”, prawdopodobnie powtórzyłoby jedynie polecenie, a nie wykonało go 22.

Kolejną cechą charakterystyczną dla autyzmu jest zamiana pierwszej osoby liczby pojedynczej na drugą lub trzecią. Właściwość tą łączy się z występowaniem echolalii bezpośredniej lub odroczonej. Dziecko często próbuje zakomunikować swoją potrzebę usłyszanym wcześniej słowem, wyrażeniem lub zdaniem, np. „Czy chcesz pić?”23 Tendencja zamiany zaimków jest widoczna nie tylko w mowie echolalicznej, ale także mowie spontanicznej, kiedy to dziecko mówi o sobie używając imienia lub zaimka ty, czasem także on. Początkowo to zjawisko interpretowano jako niewytworzenie odpowiedniej do wieku tożsamości. Obecnie uważa się, że nie istnieją dostateczne dowody, które pozwalałyby tak sądzić. Coraz częściej natomiast zwraca się uwagę na fakt, że zaimki osobowe dla dzieci z autyzmem nie mają tak konkretnego znaczenia jak rzeczowniki, które większość dzieci autystycznych stopniowo przyswaja. Zamienianie zaimków nie występuje częściej niż innych dzieci o tym samym wieku rozwojowym24.

Niewielka część dzieci autystycznych mówi płynnie i opanowuje bogate słownictwo. Potrafi także tworzyć długie monologi przy jednoczesnej niskiej umiejętności inicjowania i podtrzymywania rozmowy. U większości spontaniczne werbalne komunikowanie się ogranicza się do wyrażania potrzeb oraz prostego nazywania obiektów25. Z pewnością można również stwierdzić, że podczas opisywania obrazków skupiają się bardziej na wymienianiu pojedynczych rzeczowników lub czasowników. Na ogół nie są w stanie określić wzajemnych związków pomiędzy osobami a także wskazywać motywów ich działań26. Zazwyczaj nie wykorzystują mowy do komentowania wydarzeń, dzielenia się doświadczeniami i odczuciami, zainteresowaniami, wyrażania intencji i innych stanów umysłu27, np. „wiedzieć”, ”myśleć”, „pamiętać”, „rozumieć”, czy „udawać”. Zwraca się uwagę na fakt, że zasób słownictwa dzieci z autyzmem jest bardzo nierównomierny. Może on być dobrze rozwinięty w tematyce związanej z zainteresowaniami dziecka i bardzo ubogi w sytuacjach związanych z funkcjonowaniem w codziennym życiu28. Dziecko może znać trudne pojęcie „trapezoid” i jednocześnie nie rozumieć prostego polecenia „włóż do pudełka”29. Innym problemem są trudności w generalizowaniu nowych pojęć na inne obiekty. Dziecko, które nauczy się słowa „kot” może też być biały, szary, czy rudy – a nie tylko taki jakiego dziecko się nauczyło. Trudności z rozumieniem mowy wiążą się również z rozumieniem form fleksyjnych – dziecko nie wie, że zarówno słowo „tramwaj” jak i „tramwajem” odnosi się do tego samego obiektu. Dla dziecka z autyzmem są to dwa różne znaczeniowo słowa. Tą samą naturę ma nierozumienie zdrobnień – dziecko nie wie, że „Gosia” i „Małgosia” to nazwa tego samego imienia30. Zaburzenia związane z nierozumieniem komunikatu powodują także słowa o podwójnym znaczeniu, np. „głowa” jako część ciała oraz „głowa państwa” jako element struktury państwa31.

U wysoko funkcjonujących osób z autyzmem występują trudności w używaniu aspektów semantycznych oraz syntaktycznych. Poziom rozwoju mowy osób z autyzmem o inteligencji w normie lub zbliżonej do normy jest bardzo podobny do osób z rozwojową dysfazją odbiorczą32. Część tych osób charakteryzuje pedantyczny sposób mówienia z dążeniem do precyzyjnego wyrażania myśli33. Często występuje upodobanie do rzadziej występujących, obcobrzmiących słów, które bywają dla osób z autyzmem niezrozumiałe. Do tworzenia tego profilu funkcjonowania dołączają się również neologizmy, których zasady tworzenia są racjonalne i chwilami zaskakujące swoją oryginalnością34. Często mowa dziecka autystycznego jest określana jako monotonna, przerywana, skandowana. Może przybierać także postać przesadnie uroczystej i bardzo skomplikowanej w swojej składni, w której dziwnie użyte słowa lub zdania będą przeplatać się z potocznie używanymi sformułowaniami. Dodatkowo można stwierdzić występowanie przedłużania sylab, nieprawidłowego akcentu, przesadną artykulację głosek, nierówne tempo mowy, nieustabilizowaną skalę głosu, zahamowaną ekspansje oddechową oraz liczne perseweracje. Prozodia mowy jest zazwyczaj odtwarzana z wypowiedzi poprzednio usłyszanych35. Ewa Pisula podkreśla, że dzieci te opanowują język w sposób bardzo sztywny i schematyczny36.

Barbara Winczura zauważa także, że „mimo iż prawidłowo rozumieją nasze pytania, zwroty, mają duży zasób słów, nie są w stanie dialogować, rozmawiać, udzielać treściwych odpowiedzi na nasze pytania, ani też pytać o coś w sposób naturalny. Ich wypowiedzi są zwykle trafne, lecz krótkie, lakoniczne, natychmiast ucinające rozmowę, jakby nie było o czym dalej rozmawiać”37.

Mowę dzieci z autyzmem wyróżnia problem kompulsywnego zadawania pytań. Polega ona na notorycznym powtarzaniu tych samych pytań, nieadekwatnie do sytuacji. Obserwując dziecko można wówczas zaobserwować, że nie jest ono zainteresowane odpowiedzią, a powtarzanie pytania ma charakter czysto stymulacyjny38.

Idiosynkratyczne używanie języka jest wymieniane jako jedno z kryteriów diagnostycznych autyzmu związanych z komunikacją39. Już Leo Kanner opisał przypadek idiosynkratycznego używania języka przez dwuletniego chłopca. Matka chłopca wykonywała prace kuchenne jednocześnie recytując wierszyk „Peter, Peter pumpkin eater”. W tym samym momencie upuściła rondel, co spodobało się dziecku do tego stopnia, że przez cały dzień nazywało wszystkie przedmioty podobne do rondla „Peter eater”. Nazywanie przedmiotów w ten sposób, miało zatem nadany sens przez dziecko, a nie przez ogólnie przyjęte wzorce. Warto podkreślić, że tego typu wykorzystywanie języka jest specyficzne dla dzieci z autyzmem i nie można go zaobserwować wśród dzieci ze specyficznymi zaburzeniami rozwoju językowego czy opóźnionym rozwojem mowy40.

Częste wśród dzieci z autyzmem jest również stereotypowe i powtarzane użycie języka. Scharakteryzować można je jako wielokrotne powtarzanie tekstów reklam, fragmentów filmów, czy programów telewizyjnych. Grandin Temple w ten sposób opisuje swoje stereotypie językowe:

Byłam wtedy w czwartej klasie – doprowadzałam moją rodzinę prawie do obłędu. Bez przerwy rozprawiałam o plakatach wyborczych, plakietkach i nalepkach. Zafiksowałam się na wyborach gubernatora naszego stanu. Nie mówiłam o niczym innym, jak tylko wybraniu go na to stanowisko. Wraz z koleżanką, Eleonorą Griffin, spędziłyśmy kiedyś całe popołudnie na ściąganiu dwóch plakatów z budki telefonicznej, aby zawiesić je w naszych sypialniach. Eleonora trzymała mój rower, kiedy ja, chwiejąc się, stałam na siodełku i starałam się wydłubać pineski przytrzymując plakaty”41.

 

Ostatnią cechą charakteryzującą zaburzenia komunikacji wśród osób z autyzmem jest brak zróżnicowanej spontanicznej zabawy opartej na społecznym naśladowaniu, właściwej dla danego poziomu rozwojowego. Jednocześnie należy podkreślić, że jest to jedno z kryteriów diagnostycznych42. Aspekt ten został opisany przez Fundację Autismo łącznie z umiejętnościami tworzenia adekwatnych do wieku rozwojowego relacji rówieśniczych, gdyż kryteria te, łączy ze sobą nierozerwalny związek.

Podsumowując tematykę zaburzeń komunikacyjnych występujących w autyźmie należy odnieść się do najnowszych badań wyjaśniających i mechanizmy powstania. Najczęściej uważa się, że zaburzenia w zakresie pragmatyki łączą się z istnieniem neuropoznawczych deficytów związanych z teorią umysłu. Alternatywą dla tej koncepcji jest hipoteza deficytów proceduralnych, która zakłada, że zaburzenia w obrębie syntaktyki, morfologii oraz fonologii można wyjaśnić deficytami w pamięci proceduralnej. Wiedza leksykalna jest w tej koncepcji wiązana pamięcią deklaratywną43.

 

1 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 31

2 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 57

3 K. Markiewicz: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 80

4 H. Jaklewicz: Autyzm wczesnodziecięcy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1993, s. 31

5 E. Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 50-51

6 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 31-32

7 U. Frith: Autyzm wyjaśnienie tajemnicy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2008,

s. 149

8 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 58

 

9 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 58

 

10 U. Frith: Autyzm wyjaśnienie tajemnicy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2008,

s. 151-152

11 E. Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 42

12 H. Jaklewicz: Autyzm wczesnodziecięcy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1993, s. 35

13 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 32

14 H. Jaklewicz: Autyzm wczesnodziecięcy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1993, s. 35

15 Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 32

16 E. Pisula: Małe dziecko z autyzmem, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005, s. 34

17 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 59

18 H. Jaklewicz: Autyzm wczesnodziecięcy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1993, s. 35

19 E. Pisula: Małe dziecko z autyzmem, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005, s. 35-36

20 E. Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 87

21 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 61, 91

22 I. Lovas: Nauczanie dzieci niepełnosprawnych umysłowo – mój elementarz, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1993, s. 168

23 T. Gałkowski, G. Jastrzębowska: Logopedia – pytania i odpowiedzi. Zaburzenia komunikacji językowej u dzieci i dorosłych, TOM 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2003, s. 275

24 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 35

25 E. Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 57

26 K. Markiewicz: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 81

27 E. Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 51

28 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 42

29 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 36

30 E . Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 52

31 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 34

32 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 60

33 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 41

34 T. Gałkowski, G. Jastrzębowska: Logopedia – pytania i odpowiedzi. Zaburzenia komunikacji językowej u dzieci i dorosłych, TOM 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2003, s. 275

35 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 33

36E . Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 52

37 B. Winczura: Dziecko z autyzmem. Terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2008, s. 39

38 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 60

39 E. Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 99

40 U. Frith: Autyzm wyjaśnienie tajemnicy, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2008,

s. 153

41 T. Grandin, M.M. Scariano : Byłam dzieckiem autystycznym, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 28

42 E . Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 99

43 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 42