Autyzm – historia i terminologia

 

Termin „autyzm” wywodzi się od greckiego słowa „autos”, co oznacza „sam”. Po raz pierwszy został on użyty przez szwajcarskiego lekarza psychiatrę Eugena Bleulera, który w 1911 r. opisał schizofrenię jako jednostkę chorobową wymieniając wśród objawów osiowych zamknięcie się we własnym świecie i rozluźnienie dyscypliny logicznego myślenia. Jednak nie był to pierwszy przypadek opisu dzieci, które zamykają się w „swoim świecie”. W starach baśniach, mitach, czy legendach możemy znaleźć informacje o dzieciach, które rozwijały się prawidłowo, lecz później zostały odmienione przez wróżkę czy przez nią zabrane. W ludowych przepowiedniach możemy znaleźć przykłady dzieci, które nie kontaktowały się z ludźmi i nie bały się żadnych niebezpieczeństw1. Podobnie w Sparcie, dzieci które przejawiały zachowania autystyczne unikały śmierci w przeciwieństwie do dzieci z innymi niepełnosprawnościami. Traktowane były jak wyrocznie, do których zwracano się w celu zasięgnięcia porady. Z powodu swoich dziwnych zachowań i dorodności fizycznej uważano, że dzieci z autyzmem wiąże pokrewieństwo z bogami2. Wyodrębnienia autyzmu jako osobnej kategorii diagnostycznej, dokonał austryjacki psychiatra Leo Kanner ze szpitala Johna Hopkinsa w Baltimore w Stanach Zjednoczonych w roku 1943. Do dziś jest on uważany za twórcę psychiatrii dziecięcej3. Kanner opisał grupę 11 dzieci, u których po kilkuletniej obserwacji stwierdził spełnianie kryteriów diagnostycznych autyzmu wczesnodziecięcego (early infantile autism), który miał stać się nową wyodrębnioną przez niego jednostką chorobową. Jako główne zaburzenia występujące w autyzmie wyróżnił: zaburzenia kontaktu uczuciowego, nasilenie dążenia do samotności, brak zaangażowania w interakcje społeczne, niezdolność używania mowy do komunikowania się, a także obsesyjną potrzebę stałości otoczenia4.

Dokonując wnikliwej obserwacji dzieci stworzył on następującą listę podstawowych kryteriów opisujących autyzm:

  • głęboki brak kontaktu emocjonalnego z innymi dziećmi,

  • pełne niepokoju, obsesyjne pragnienie zachowania niezmienności,

  • fascynacja przedmiotami, którymi dziecko umiejętnie się posługuje dzięki precyzji ruchowej,

  • mutyzm lub rodzaj mowy, którego celem nie zdaje się być komunikacja z innymi,

  • zachowanie inteligentnej i myślącej fizjonomii oraz duży potencjał poznawczy, ujawniający niezwykłą sprawność pamięci.

  • Trzynaście lat później wraz z Leo Eisenbergiem wyodrębnił dwa główne kryteria diagnostyczne, którymi było społeczne izolowanie oraz nacisk na niezmienność5.

  • Dodatkowo wyróżnił on także szereg innych nieprawidłowości, które mogą wystąpić w autyzmie, takich jak:

  • upośledzenie niewerbalnych aspektów komunikacji i reaktywności społecznej,

  • częste stereotypie ruchowe,

  • upodobanie do nietypowych form aktywności fizycznej, jak chodzenie po dachu, spinanie się na meble,

  • osobliwe reakcje na niektóre bodźce sensoryczne, jak fascynacja światłem czy niechęć do niektórych dźwięków,

  • problem z jedzeniem,

  • częste napady złości i agresji.

 

Wiele objawów wymienionych przez Kannera nadal występuje w kryteriach diagnostycznych. Jego spostrzeżenia nt. autyzmu budzą wśród wielu osób podziw, jednak część z nich została odrzucona. Kanner umieścił autyzm w grypie psychoz o podłożu emocjonalnym i uważał, że u dzieci z tym zaburzeniem nie ma uszkodzeń mózgu, które mogłyby wpływać na ich zachowanie. Obecna wiedza pozwala nam stwierdzić , że się mylił, choć stało się to dopiero na początku lat 80. XX wieku, co przekładało się na kryteria diagnostyczne6. Zgodnie z klasyfikacją DSM-I oraz DSM-II autyzm dziecięcy był włączony do grupy psychoz dziecięcych, jednak w roku 1980 Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne w swojej klasyfikacji DSM-III włączyło autyzm do całościowych zaburzeń rozwojowych7. Wydarzenie to jednoznacznie zakończyło przedstawianie autyzmu jako zaburzenia emocjonalnego wynikającego z zaburzonych relacji dziecka autystycznego z jego rodzicami. Jednocześnie wskazało, że zaburzenia występujące w autyzmie powstają w wyniku zaburzeń rozwoju psychicznego i dotyczą jego różnych obszarów8. W roku 1987 dokonano rewizji DSM-III, w wyniku której autyzm został wyodrębniony jako osobna kategoria zaburzeń z grupy pozostałych zaburzeń, a także dodano całościowe zaburzenia rozwojowe- inaczej nieokreślone9. Klasyfikacja ICD-10 Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 1993 dodatkowo wyróżniła także autyzm atypowy oraz syndrom Aspergera10. Kryteria diagnostyczne opublikowane w DSM-IV w roku 1994 wyróżniały już pięć następujących jednostek chorobowych: zaburzenie autystyczne, zaburzenie Aspergera, całościowe zaburzenie rozwoju – inaczej nieokreślone, zaburzenie Retta oraz dziecięce zaburzenie dezintegracyjne. Obecnie funkcjonuje poprawione wydanie czwarte DSM (DSM-IV-TR), które w kwestii całościowych zaburzeń rozwoju nic nie zmieniło. W Europie lekarze posługują się klasyfikacją ICD-10 stworzoną przez WHO11

Przez wiele lat z klasyfikacją i związaną z nią terminologią wiązały się kontrowersje, które w pewnym stopniu zlikwidowała Lorna Wing. Psychiatra z Wielkiej Brytanii i jednocześnie matka autystycznego dziecka pod koniec lat 70. XX wieku zaproponowała termin „autystyczne kontinuum”. Zwróciła w ten sposób uwagę na to, że wśród osób z autyzmem istnieje różny stopień nasilenia jego objawów a związane z nimi trudności można rozpatrywać jako zjawisko ciągłe12. Postulowała ona, by do „autystycznego kontinuum” zaliczać osoby, które w większym lub mniejszym stopniu posiadają zaburzenia w obrębie funkcjonowania tzw. triady zaburzeń w autyzmie. Należałyby do niego zatem dzieci, u których wykryto nieprawidłowości związane z funkcjonowaniem społecznym, komunikacją oraz z zaburzeniami zabawy i zachowaniami receptywnymi13. Spostrzeżenia Wing spowodowały, że poszerzono koncepcję autyzmu o mniej typowe i słabsze zaburzenia w stosunku do autyzmu kannerowskiego. W roku 1988 wprowadzono określenie „autystyczne spektrum zaburzeń”, które obejmuje autyzm dziecięcy, zespół Aspergera, zespół Retta, dziecięce zaburzenia dezintegracyjne i inne całościowe zaburzenia rozwoju14.

Wraz z ewolucją badań związanymi z autyzmem zmieniały się jego definicję. Fundacja Autismo przyjmuje, że autyzm to „zespół zaburzeń w sferze poznawczej, rzutujących na zdolności umysłowe i percepcyjne danej osoby. Za osiowy objaw zaburzenia uznaje się wycofanie z kontaktów społecznych, co uruchamia powstawanie kolejnych objawów. Stanowią one końcowy rezultat procesu, w którym za sprawą nieustalonych dotychczas czynników przyczynowych zaburzeniu ulega w bardzo specyficzny sposób zarówno funkcjonowanie, jaki i rozwój jednostki”15.

1 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 11

2 M. Suchowierska, P. Ostaszewski, P. Bąbel: Terapia behawioralna dzieci z autyzmem – teoria, badania i praktyka stosowanej analizy zachowania, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 20

3 E. Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s. 10

4 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 13

5 M. Suchowierska, P. Ostaszewski, P. Bąbel: Terapia behawioralna dzieci z autyzmem – teoria, badania i praktyka stosowanej analizy zachowania; Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 22

6 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 13

7 L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 13

8 E. Pisula: Autyzm – od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 13 – 14

9 M. Suchowierska, P. Ostaszewski, P. Bąbel: Terapia behawioralna dzieci z autyzmem – teoria, badania i praktyka stosowanej analizy zachowania; Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 24

10  L. Bobkowicz – Lewartowska: Autyzm dziecięcy – zagadnienia diagnozy i terapii, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2011, s. 13

11 M. Suchowierska, P. Ostaszewski, P. Bąbel: Terapia behawioralna dzieci z autyzmem – teoria, badania i praktyka stosowanej analizy zachowania; Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 24

12 E. Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s.15

13 M. Suchowierska, P. Ostaszewski, P. Bąbel: Terapia behawioralna dzieci z autyzmem – teoria, badania i praktyka stosowanej analizy zachowania; Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2012, s. 23

14 E. Pisula: Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010, s.16

15 K. Markiewicz za A. Humpreys: Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2007, s. 69